Başlık Parası

Başlık parası hemen her toplumda değişik şekilde uygulanan bir olgu... Bir vakıa... Toplumların oluşumunda en önemli rolü oynayan evlilik ve ona bağlı örf ve adetlerin içinde özellikle kırsal kesimlerde önemli rol oynayan bir adet. Hindistan kültüründe ve eski Bizans’ta kızların “drahoma” adı altında başlık parası biriktirdikleri ve erkek tarafına verdikleri biliniyor. Bizde ise erkek kız tarafına başlık parası dediğimiz meblağı verir. Başka kültürlerde değişik şekillerde uygulandığı da bir gerçek.

Başlık olayının ekonomik, sosyal, psikolojik pek çok nedeni vardır. Tarihi oluşumunda sonradan yanlış macralara çekilen dinin de tesiri vardır. Önce bu konuyu kısaca inceleyelim. Başlık parası olayının ekonomik, sosyal ve psikolojik nedenlerine girmeden önce dini yönüne bakmakta fayda vardır. Zira pek çok kişi başlık parasının dini bir kurum olduğunu zannediyor.

Başlık parası dediğimiz olayın dini yönü, yani temelinin bu olgu olup olmadığı tartışılmıştır. İslam dininde nikahta erkeğin eşine vermekle yükümlü olduğu mehir ile karıştırılmaktadır. Ya da islamda “mehir” denilen bu kavramın zamanla bozulmuş ve dejenere olmuş şekli olarak algılandığından, din kaynaklı bir sorun zanedilmiştir.. İslam dininde erkek evleneceği kadına “Mehir” denilen bir meblağ öder. Bu, para cinsinden bir şey olduğu gibi, bir arazi parçası veya herhangi değerli bir mal da olabilir. Erkek tarafından kadına verilen bu para veya mal, kadının mülkiyetine girer. Baba ve kocası dahil hiç kimsenin bu malı harcamaya yetkisi yoktur. İslam dininde kadınla erkeğin mal ayrımı rejimi vardır. Yani aynı aile içinde kadın ve erkeğin malları ayrı olabilir. Mehir’in meşru kılınmasının sebebi, kadının özel harcamalarını ve süslenmesi için gerekli masrafları kendi malından yapma imkanına kavuşması olduğu gibi, asıl önemli sebep boşanma durumunda kadının mağdur olmaması ve belli bir süre kendi başına kaldığında geçimini temin etmesi içindir. Yani bir çeşit boşanma sigortası da denilebilir. İşte kaynağını dinden alan ve aslında kadın lehine konulmuş ve “mehir” denilen mesele, zamanla asıl mecrasından saptırılarak kanaatimce “başlık parası” dediğimiz problemin devamına yardım etmiş olabilir. Zamanla kız babaları kızları için isteyecekleri mehri sembolik bir oranda tutarak önemli bir meblağı başlık parası adı altında ve kendilerine alıp kızlarının hukuklarına en büyük tecavüzü yapmışlardır. Dolayısıyla bu gün başlık parası olarak bildiğimiz uygulamanın dini bir dayanağı ve kaynağı yoktur.

Pek çok kız babası karşı taraftan başlık parası isterken maalesef aslında kadınların yararına olan bu mehir meselesini kendilerine maske yapmaktadırlar. Bunun çaresi, islamın bu güzel hükmünü halka doğru olarak anlatmak, başlık ile mehirin aynı şey olmadığını izah etmektir. Ve eğer erkek tarafından bir şey istenecekse bunun kızın mülkiyetine verilmesi ve ne kocanın ne de babanın bunu harcama yetkisinin olmadığını usulüne göre anlatmak ve halkı aydınlatmaktır. Dolayısıyla “başlık parası” dini bir kurum değildir. Belki istenerek veya cehaletle dini bir kurumun (Mehir) dejenere edilip istismar ve yanlış şekilde kullanılmasından doğmuştur denilebilir.

Sosyolojik Nedenler

Aslında şehir merkezlerinde ve köylerimizin pek çoğunda artık başlık parası alınmıyor. Ancak bölgemizin kırsal alanında ve aşiret yapısı kuvvetli kesimlerinde eskisi kadar değilse de hala başlık parası alınmaktadır. Buralarda başlık parası kişilerin ve ailenin sosyal statülerine göre ayarlanmaktadır. Ailelerin aşiretteki yeri, statüsü ve sosyal çevresi kızı için istediği başlık parasının miktarı ile orantılıdır. Başlık parasının yüksek olması tarafların statü ve konumlarını güçlendirmekte ve astronomik rakamlı başlıklar kişilere yörede büyük şeref ve itibar kazandırmaktadır. Kız babası aldığı başlık parasının fazlalığı ile övünmektedir. Hatta çoğu kez gerçekte aldığı miktarı gizleyerek daha fazla bir rakam söylemeleri bu dediklerimi doğrulamaktadır. Kız tarafı bir milyar almışsa soranlara iki milyar aldığını söylemekte, böylece statüsünü yüksek tutmaya çalışmaktadır. Parayı veren taraf da aynı duygular içinde verdiğinden fazlasını çevreye ilan etmektedirler.

İşin gelin ve damada bakan yönü için de aynı şeyler söylenebilir. Çevrede asil ve güzel olarak bilinen kızlar için büyük oranda başlık parası istendiği, asalet ve güzelliğin ölçüsü olan başlık parasının kızlar açısından önemi bu açıdan incelenmelidir. Akran ve arkadaşları arasında övünç vesilesi olan başlık parasının fazlalığı kızlar tarafından yadırganmak bir tarafa, aksine fazla miktarda istenen başlık parası kızların gururunu okşadığı ve gittiği ailede daha fazla itibar gördüğü de maalesef sosyal bir vakıadır. Erkek tarafı da ödedikleri astronomik başlık parasının karşılığında asil ve güzel bir gelin aldıkları için ailenin itibarını artırmanın keyfini yaşamaktadırlar. Dışarıdan sanıldığı şekilde “ insan satılır mı” bakış açısı ile olaya bakılmıyor.

Bu anlattıklarım kendi penceremizden bakıldığında akla, mantığa aykırı gelse de maalesef başlık parası alan kırsal kesimin inkar edilmez bir sosyo psikolojik vakıasıdır.

Neler Yapılabilir?

Vakıayı inkar ederek değiştiremeyiz. Önce hastalığı teşhis edip kabullenelim ondan sonra çare ve tedavisini araştıralım. Bunun (başlık parası ile sosyal statü arasındaki orantı hastalığının) çaresi kanaatince bölgemizde özellikle sosyal statüsü yüksek, itibarlı ve zengin ailelerin halka örnek davranışta bulunarak önce kendilerinin başlık parasından vazgeçmelerini sağlamaktır. Köy muhtarlarından, köy imamına kadar köyde sözü geçen aşiret büyükleri ve zenginlerin örnek bir davranışta bulunarak aleni bir şekilde başlık parasını almayacaklarını ilan etmeleri, öncelikle kendi kızlarını verirken, gelin isterken başlık parasını istemediklerini söylemeleri ve bunu fiilen göstermeleri ile olur. Başlık parasının iyi bir şey olmadığını herkes biliyor ve söylüyor. Ancak kendi kızı veya oğlu söz konusu olunca adet ve geleneklere sığınılıyor. Çevrenin ne söyleyeceği gibi mazeretler daha baskın çıkıyor.. Öyle ise bölgede sözü geçen zengin ve önder ailelerin öncelikle başlık parasından vazgeçmeleri gerekmektedir. Böylece başlık parasının en büyük nedenlerinden biri olan statü, itibar ve asalet ile başlık parasının bir ilişkisi olmadığı fiilen ortaya konacaktır.

Ekonomik Nedenler

Kırsal kesimde özellikle bölgemizde nüfus artışı çok yüksektir. Köylerde ve küçük kasabalarda on çocuklu, hatta on beş çocuklu aileler bir hayli fazladır. Kan davalarının hala hükmünü sürdürdüğü bölgemizin bir kısmında güçlü olmak ve ezilmemek için kuvvetli olma olgusunun verdiği saikle çocuk sayısına ailelerin herhangi bir sınırlaması yoktur. Özellikle erkek çocukların bu sosyal yapı içinde güç ve gelir kaynağı olması da çok etkilidir. Bu nedenle çok çocuk (özellikle erkek) teşvik edilir. Burada kızlar istenmiyor anlamı çıkarılmamalıdır. Çünkü iş ve güç kaynağı erkek çocuklardır.. Kızlara ise bu sosyal yapı içinde (kan davalarında güçlü olma ya da kendilerinden çekinilir olma gibi. ) fazla görev düşmediği ve evlilikten sonra aileden ayrılacakları için fazla görev düşmüyor.

Ekonomik yönden zayıf olan bölgemizde dar gelirli, çok çocuklu aileler, çocuklarının eğitimi ve yetişmeleri için isteseler de yapacakları pek bir şey yoktur. Çocuklarını okutmaktan aciz olan pek çok aile, bu çocukları küçük yaşta çalıştırmakta ve çocukların geliri ile geçinmektedir. Erkek çocuklar çobanlık, rençberlik yapıp, gurbete gönderilirken, kızlar belli mevsimlerde pamuk tarlalarında vb. bahçe işlerinde çalıştırılmaktadırlar.

Başlık Parası Yerine Berdel

Pek çok anne baba çok çocuk yaparak onların çalışması ile geçinmektedir. (Çocuk hakları mı dediniz. Onları geçiniz. Bu hakların sadece edebiyatı yapılır.) Çocuklarının sırtından geçinme gibi zalimane bir yolu seçen bir babanın kızını evlendirirken onun mutluluk ve saadetinden önce kendi menfaatini düşüneceği tabiidir. Ayrıca 7-8 kızı ve erkek çocuğu olan bir baba istese de bu çocuklarının düğün ve evlilik masraflarını karşılayamaz. Oğlunu evlendirirken başlık parası veren baba, bu parayı kızının başlık parasını alarak karşılamaktadır. Bazı aileler de gerçekten fakir oldukları için başlık parası almaktadırlar. Başlık parasını bir mazereti de budur. “Ben kızın başlık parasını alıp oğlanın başlık parasına veriyorum” diyorlar. Uygulamada bu davranışa çokça rastlanmaktadır. Pek çok aile de gerçekten fakir oldukları için başlık parası almaktadırlar.

Birkaç tane kızı ile erkek çocuğu olan ailelerin bir kısmı da başlık parasından kurtulmak için bölgede çokça uygulanan “berdel” dediğimiz adete başvurmaktadırlar. Berdel karşılıklı olarak iki kızın birbirine bedel gelin olması olayıdır. Bedel ya da karşılık anlamına gelen “berdel” kelimesine bölgede verilen anlam, iki ailenin kızlarını karşılıklı olarak değiş tokuş ederek evlendirmeleridir. Başka yörelerde bu uygulamaya “değişik” denmektedir. Berdel denilen bu sosyal olayın ayrıntıları çok önemli olmamakla beraber merak edildiğinden kısaca anlatalım:

Berdel, biraz önce sözedildiği gibi karşılıklı iki kızın, başlık parası verilmeden gelin edilmesidir. Berdel vakıasının özü başlık parasından kurtuluş olmakla beraber, değişik nedenlerle bu olaya başvurulduğunu gözlemlemek mümkündür. Güneydoğu Anadolu bölgesinde ve Siverek’te yapılan berdel evliliklerini aşağıdaki başlıklar halinde toplamak mümkündür.

Berdel Şekilleri

1- En çok rastlanan şekli; iki delikanlının her biri evlendiği kıza karşılık onun erkek kardeşine kızkardeşini vermesidir. Bunlar her biri diğerinin kız kardeşi ile evlenerek biribirlerine hem enişte, hem de kayınbirader olurlar. Akrabalık bağlarını güçlendirme isteği de bu şekil evlilikte rol oynar. Kişiler böylece çifte akrabalık tesis ederler. Kırsal ve kan davalarının çok olduğu alanlarda akrabalık bağlarının kuvvetli olmasına öteden beri dikkat edilmiştir. Bu şekilde aile bağları güçlendirilerek başlık parasından da kurtulmuş olurlar.

2- Eşraftan ailelerin, veya iki büyük aşiretin kızlarını birbirlerine vererek akrabalık tesis etme istekleridir. Böylece kızlarını kendilerine sosyal mevkice denk olan bir aileye verdikleri gibi, yine kendilerine denk olan bir aileden gelin almış olacaklardır. Aynı zamanda birbirlerine düşmanlık yapma ihtimallerini de azaltmış olurlar.

3- İkinci defa evlenmek isteyen erkek kardeş veya baba, hatta hatırlı amca, karşı taraftan bir kız almak istediklerinde, kumaya veya yaşı geçkin birine kız vermek istenmediğinden bunun çıkış yolu kendilerinin yetişkin ve genellikle güzel bir kızlarını berdel olarak vermeleridir. Çünkü kendi kızlarına karşılık genç ve daha güzel bir gelin alabilen karşı taraf buna razı olabilir.

4- Hanımı ölmüş ve yetişkin kızı olanların başvurduğu bir yoldur. Böylece çocuklarına bakabilecek biriyle evlenmesi kolaylaşacaktır. Ayrıca başlık parasından da kurtulacaktır.

5- Kız kaçırma olaylarından sonra da zoraki berdel evlenmelerine rastlanmaktadır. Kız kaçırmalarda tarafların barışmalarında berdele başvurulmaktadır. Kaçırılan kızın bazen küçük (12-13 yaşlarında hatta daha küçük olabilir) yaşta da olsa erkek kardeşi , büyük kardeşi, (evli de olabilirler,) hatta bazen kızın babası karşı taraftan kızlarına bedel bir gelin isterler. İşte bu evliliklerde çok hazin ve dramatik insanlık ve aile faciaları yaşanmaktadır.

6- Berdelin son bir şekli de maalesef günümüzde artık uygulamalarına rastlanmıyorsa da, yakın geçmişte bizzat şahid olduğumuz “kan bedeli” evliliğidir. Bir tarafın ölü vermesi sonucu meydana gelen kan davasının sona ermesi karşılığında öldüren taraf, ölenin yakınlarına (ağabey, kardeş,amca, gibi) kızlarını kan karşılığı gelin olarak vermektedirler. Buna berdel denmese de kan berdeli olarak uygulanmıştır. Kan bedeli olarak maktulun yakın akrabalarından birine gelin olarak giden o kadının yıllarca gelin gittiği ailenin hemen bütün fertlerinden düşman tarafın kızı olarak gördüğü hakaretler insanın yüreğini sızlatmaktadır.

Berdel Düğünleri

Berdel düğünleri kısmen diğer düğünlerden farklı olmaktadır. Berdel düğünleri sadece bir ve ikinci şıklarda anlattığımız şekilerde yapıldığı zaman olur. Çünkü bu iki şıkta da gönl rızası nispeten vardır. Genellikle olayda diğer şıklara göre zorlama daha azdır. Bir tarafın razı olmadığı vakıalar olsa da ilk iki şıktaki uygulamalar genellikle eşit şartlarda olmakta ve düğünler yapılmaktadır. Zaten bu tür berdel şekilleri, hala devam etmektedir. Bu şekil berdellerde biraz sonra anlatacağımız aile facialarına daha az rastlanmaktadır. Bu iki şekilden biriyle berdel evliliği yapan taraflar eşit şekilde ve mütekabiliyet yani karşılılılık ilkesine uygun düğünler yaparlar. Mesela ; alınan çeyiz , altınlar, takılar ve yapılacak masraflar birbirine eşit ya da aynı olmalıdır. Düğünler aynı gün yapılır. Hatta gelinler aynı saatte evden çıkarılırlar. İşi tatlı inada bindiren bazı evliliklerde daha fazla ayrıntıya dikkat edilir. Mesela iki ayrı köyden berdel gelinler gidecekse gelinlerin iki köyün yolunun tam ortasında karşılaşmaları gibi daha çok kadınların ve gençlerin dikkat ettiği ayrıntılara bile girerler. Ayrı köylerden yapılan berdellerde , iki köy yolunun tam ortasına herkes kendi gelinini getirir. İki köye eşit mesafedeki bu alanda önce düğün yapılarak çeşitli oyunlar oyananır. Daha sonra burada gelinler berdel yapılır. Siverekte şehir merkezinde değişimler Hacıhıdır mevkiinde yapılmaktadır. Buluşma yerine her iki tarafın aynı saate gelmesine özellikle çok dikkat edilir. Düğünün 7.nci gününde gelinler karşılılıklı olarak baba evine giderler.Eğer gelinlerin değiştirildiği alanda takılar takılmamışsa (berdellerde bazan bu alanda takılar takılır.) baba evine giden gelinlere kendi akrabaları takıları orada takarlar. Ayrıca her iki kızın babaları birbirlerine genellikle birer tabancayı xelat (düğün hediyesi) olarak verirler.

Bunlar işin eğlenceli yanları. Fakat ilerleyen yıllarda berdel gelinlerden birinin evinde meydana gelen bir tatsızlık maalesef diğer tarafa hemen yansımakta daha doğrusu yansıtılmaktadır. Bunlardan bir taraf eşi ile anlaşmadığı ve küçük bir aile sorunu yüzünden kazara darıldıkları, ya da olayın büyümesi sonucu ayrılma gibi bir durum söz konusu olunca öbür taraf da anlaşsalar ve aralarında herhangi bir geçimsizlik olmasa bile onların da ayrılmaları ve kavga etmeleri, hatta bir taraf boşanmışsa boşanmaları istenir ve buna ciddi bir şekilde zorlanırlar. Berdel evliliklerinin en hoş olmayan tarafı da burasıdır.

Pek çok isteksiz evliliğe ve aile facialarına neden olan bu adet başlık parasından kaçınmak için bulunmuş bir yoldur. Ancak bu da başlık meselesi gibi çıkmaz bir sokaktır. Hatta aile facialarına ve özellikle ilk yıllarda daha çok kadınlar açısından pek çok acıklı dramlara sebep olduğundan, berdel başlık parasından daha olumsuz bir toplumsal davranıştır diyebiliriz.

Bu kadar zalim, acımasız, katı ve insanlık dışı bu adetlerin sosyal hayatımıza nasıl girdiği gerçekten merak konusudur. Mensubu olduğumuz dinin kesinlikle böyle uygulamalara ruhsat vermediği bilindiği halde, eskiden beri dindarlığı ile tanınan bölge insanının bu olayları, sıkı sıkıya bağlı oldukları inançları ile nasıl bağdaştırabildikleri ise ayrı bir üzüntü kaynağıdır. İnsanların dinin bazı meselelerini kendi menfaatleri doğrultusunda nasıl eğip büktükleri ve hile-i şeriyye denilen kanuni görünüp kanunları kendi menfaatleri için tersyüz etme kurnazlıkları bilinmeyen bir şey değildir.Bu konuda da insanların aslında kendilerini kandırmak için yaptıklarına dini bir kılıf bulma çabaları unutulmamalıdır. Böylece vicdanları kendilerini rahatsız ettiğinde teselli olacak bir çıkış kapısı olarak hile-i şeri’iyeyi buluyorlar. Bu konuda tek teselli kaynağımız bu tür vahşi ilkel, acımasız ve insanlık dışı adetlerin yavaş da olsa terkedilmeleri, bir kısmının tamamen kaybolması ve artık toplum tarafından da hoş karşılanmamasıdır.

Sonuç

Başlık parasının en çok problem olduğu kesim fakir ailelerdir.. Fakir bir gencin başlık parasını biriktirmek için çektiği acı ve ızdıraplar, problemler türkülere, filmlere konu olmuş, bu durum pek çok gencin yıllarca sevdiğine kavuşmasını engellemiştir.

Midyat Estel arası

Yaktı kaşın karası

Bana gurbet gezdirir

Kırk bin başlık parası

Diyerek türkü ile başına gelenleri bizlere anlatmaya çalışan bu gencin derdi ekonomiktir. Yani fakirliktir. Peki çare nedir?

Bunun çaresi tek kelimeyle, başta fakirlik belasından daha sonra cahelet pisliğinden kurtulup maddi manevi zengin olmaktır. Kişisel zenginliklerden bahsetmiyorum, toplumun zenginleşmesinden bahsediyorum. Toplumun kalkınması ve refahı pek çok problemi ortadan kaldıracağı gibi, bu başlık belasını da kaldıracaktır. Öyle ise en büyük düşman olarak cehalet ve fakirliği bilmemiz gerekir. Düşük eğitim , geri kalmışlık ve iktisadi çöküntü bütün bu problemlerin anasıdır diyebiliriz. En büyük düşmanı da üç kelimede toplayabiliriz. Bunlar: (Cehalet, zaruret(fakirlik) ve ihtilaf) Bu düşmanı alt etmenin tek ve zor yolu da eğitim, eğitim, eğitim ve eğitimin dönüştürücü, değiştirici gücü ve ekonomik kalkınmadır.

Yapay tedbirlerle sloganik çareler üretmek kolaydır. Bilim, teknoloji ve ekonomide ilerlemek ve o yolda sağlam adımlarla yürümek zordur, ama bilelim ki dağa çıkmanın zorluğuna katlanamayanlar yüksekteki güzellikleri seyretmenin zevkine varamazlar